“Xứ sở vô danh” mở ra đối thoại về mất mát, ký ức và tình mẫu tử

Tại buổi giao lưu, Doan Bui cùng PGS.TS Phùng Ngọc Kiên, Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ về quá trình sáng tác, cách văn chương tiếp cận những tổn thương riêng tư và khả năng kết nối những trải nghiệm tưởng như chỉ thuộc về một cá nhân. “Xứ sở vô danh” bắt đầu từ câu chuyện một người mẹ mất con gái khi em bé mới 15 ngày tuổi. Sau biến cố, người mẹ âm thầm viết bản thảo có tên “Truyện của Mê-Linh” như một cách níu giữ hình bóng đứa trẻ, đồng thời từng bước đi sâu vào vùng ký ức đau thương mà bản thân chưa thể gọi tên. Tuy nhiên, chính bản thảo ấy cũng trở thành nguồn đau đớn khiến cô không thể đọc lại và buộc cô phải đối diện với câu hỏi liệu con người có thực sự có thể cắt đứt với quá khứ để trở lại đời sống bình thường.

Từ câu chuyện cá nhân, cuốn sách mở rộng sang những vấn đề về tình mẫu tử, sự mất mát, mặc cảm, im lặng và cách xã hội nhìn nhận nỗi đau của người khác. Tác phẩm không đưa ra một công thức chữa lành hay cố gắng làm dịu bi kịch bằng những lời khuyên có sẵn, mà lựa chọn lối kể vừa đau đớn vừa có chất tự trào để những trải nghiệm riêng dần chạm tới những cảm xúc phổ quát. Theo PGS.TS Phùng Ngọc Kiên, mất mát vốn là chủ đề quen thuộc trong văn chương, nhưng điều khó nhất nằm ở việc diễn đạt những tổn thương mang tính rất riêng tư. Với “Xứ sở vô danh”, câu chuyện không chỉ dừng ở nỗi đau của một người mẹ mà còn gợi mở nhiều suy nghĩ sâu hơn về tình mẫu tử, sự đồng cảm và khả năng con người chia sẻ những cảm xúc vốn rất khó gọi tên.

Một trong những điểm đáng chú ý của tác phẩm là cấu trúc kể chuyện đa dạng, kết hợp truyện kể, thư từ, trích dẫn, ghi chép, nhật ký và thơ. Trải nghiệm của một phóng viên điều tra được hòa trộn với tâm hồn nhạy cảm của người viết, tạo nên một giọng kể vừa bi thương vừa hài hước, nơi những chi tiết tưởng như rời rạc dần mở rộng nỗi đau của một người mẹ thành câu chuyện về nhiều đứa trẻ đã mất. Từ đó, hình thành một không gian tưởng tượng mang tên “Xứ sở vô danh”, nơi những đứa trẻ thất lạc sẽ không bao giờ lớn lên. Cách kết cấu này cũng cho phép tác phẩm tiếp cận những vùng cảm xúc phức tạp mà một hình thức kể chuyện tuyến tính khó có thể chuyển tải đầy đủ.

Cuốn sách không né tránh những khía cạnh khó lý giải, thậm chí có phần phi lý của đau buồn. Người mẹ vừa chìm trong mất mát, vừa mong muốn trở lại với công việc và cuộc sống bình thường, muốn thoát khỏi cảm giác mình trở nên khác biệt so với những người xung quanh, nhưng phía sau mong muốn ấy vẫn tồn tại một phần ký ức không thể xóa bỏ. Từ mâu thuẫn này, tác phẩm đặt ra những vấn đề về quyền được đau buồn, quyền được ghi nhớ và nhu cầu tìm kiếm một thứ ngôn ngữ đủ sức diễn đạt những trải nghiệm mà con người nhiều khi không biết phải nói ra bằng cách nào.

Chia sẻ về hành trình sáng tác, Doan Bui cho biết việc viết “Xứ sở vô danh” không hề dễ dàng bởi chị luôn phải tìm cách diễn đạt sao cho những trải nghiệm đau thương vẫn giữ được sự chân thực nhưng không khiến người đọc bị đóng kín trong bóng tối của câu chuyện. Tác giả lựa chọn kết hợp nhiều hình thức kể, với các đoạn ngắn dài đan xen để tạo cảm giác gần với đời sống, đồng thời chủ động dành chỗ cho yếu tố trào phúng và hài hước ngay cả khi tác phẩm nói về cái chết và những tổn thương sâu sắc. Với chị, trải nghiệm đau thương không chỉ là điều khó nói thành lời mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu để con người hiểu hơn về chính mình và về những người có hoàn cảnh tương đồng.

Doan Bui cũng chia sẻ sự xúc động khi đọc bản dịch tiếng Việt của tác phẩm và đã trao đổi với dịch giả Thuận về những lựa chọn ngôn ngữ cũng như nhan đề nhằm chuyển tải tốt nhất tinh thần của cuốn sách. Theo tác giả, sách có thể giống như một vùng sáng trong văn chương, giúp con người tìm phương hướng sau những mất mát và tiếp tục hành trình của mình. Những câu chuyện trên trang giấy cũng tạo cơ hội để người sống đối thoại với ký ức về những người đã khuất, từ đó đặt ra câu hỏi xuyên suốt về cách con người vượt qua nỗi đau mà vẫn giữ được tình yêu.

Doan Bui sinh năm 1976, là nhà văn người Pháp gốc Việt và hiện làm phóng viên cho tuần báo Le Nouvel Obs. Năm 2013, chị được trao Giải thưởng Albert Londres với loạt phóng sự về người di cư và đã xuất bản nhiều tác phẩm dành cho thanh thiếu niên lẫn người lớn. Tiểu thuyết đầu tay của chị là La Tour, ra mắt năm 2022. Tại Việt Nam, độc giả từng biết đến Doan Bui qua cuốn “Người cha im lặng”, cũng do dịch giả Thuận chuyển ngữ.